Hiszpanię wyłączył wzrost napięcia i za wczesne wyłączenia elektrowni. Raport ENTSO-E
28 kwietnia 2025 r. napięcie w hiszpańskiej sieci 400 kV przekroczyło 440 kV, a elektrownie odłączały się kaskadą, w tym według oceny ekspertów 9 z 19 zbadanych niezgodnie z wymaganiami. Tak wynika z raportu końcowego ENTSO-E. W Polsce falowniki mikroinstalacji mają regulować napięcie w trybie Q(U), a PSE przećwiczyło we wrześniu odbudowę sieci z pomocą Czech.
28 kwietnia 2025 r. o 12:33 Hiszpania i Portugalia straciły zasilanie, bo napięcie w sieci przesyłowej 400 kV rosło przez półtorej minuty, a elektrownie odłączały się jedna po drugiej. Raport końcowy europejskich operatorów (ENTSO-E) z 20 marca 2026 r. wskazuje, że regulacja napięcia nie zadziałała: farmy OZE pracowały ze stałym współczynnikiem mocy, część elektrowni konwencjonalnych nie spełniała wymogów, a 9 z 19 zbadanych wyłączeń było według ekspertów niezgodnych z wymaganiami. Napięcie obniża pobieranie mocy biernej, czyli tej części przepływu prądu, która nie wykonuje pracy.
Jak doszło do blackoutu
| Godzina | Zdarzenie |
|---|---|
| 12:32:00–12:32:57 | napięcie rośnie; ok. 525 MW: wyłączenia rozproszonych źródeł (208 MW) i wzrost obciążenia sieci (317 MW) |
| 12:32:57 | wyłącza się transformator w Granadzie, 355 MW |
| 12:33:16 | wyłączenia w Badajoz, 727 MW (pierwsze przy ok. 432 kV); potem napięcie powyżej 440 kV |
| 12:33:17–18 | kolejne wyłączenia, 928 MW; łącznie ponad 2,5 GW wraz ze wzrostem obciążenia |
| 12:33:19 | Półwysep Iberyjski traci synchronizm z resztą Europy |
Dopuszczalne napięcie w hiszpańskiej sieci 400 kV to 435 kV, a wymagania pozwalały elektrowniom odłączać się już powyżej 435–440 kV, więc zapasu prawie nie było.
Dlaczego napięcie wymknęło się spod kontroli
Wielkie farmy OZE pracowały w trybie stałego współczynnika mocy (cos φ): pobierały moc bierną proporcjonalnie do produkcji i nie reagowały na napięcie. Tak stanowiły ówczesne hiszpańskie przepisy. Część elektrowni konwencjonalnych, zobowiązanych do regulacji napięcia, spełniała wymóg w mniej niż 75 proc. pomiarów w godzinie, czyli poniżej progu zgodności, a niespełnienie go nie miało skutków finansowych. Dławiki, które obniżają napięcie, włączano ręcznie. Z 19 wyłączeń między 12:32:57 a 12:33:19 według oceny ekspertów 9 było niezgodnych z wymaganiami i odebrało systemowi 1 866,7 MW. Przyczyn większości wyłączeń z 12:33:17–18 nie udało się ustalić, bo brakowało zapisów.
Raport nie obwinia ani nie uniewinnia OZE jako grupy. Mówi o wielu współdziałających przyczynach i stwierdza, że nawet znacznie większa bezwładność systemu nie zapobiegłaby blackoutowi.
Małe instalacje PV też się wyłączały
Część instalacji dachowych poniżej 1 MW odłączyła się, bo ich falowniki zmierzyły zbyt wysokie napięcie w sieci niskiego napięcia. Eksperci szacują, że między 12:32:00 a 12:32:57 ubyło ich ok. 77 MW. Zalecają m.in., by małe źródła (typ A) przetrzymywały krótkie wzrosty napięcia, zamiast się wyłączać.
W Polsce falownik mikroinstalacji ma w wymaganiach operatorów, np. Tauron Dystrybucji, tryb Q(U) jako podstawowy: przy wysokim napięciu pobiera moc bierną i je obniża. Stały cos φ jest tylko trybem dodatkowym. Falownik musi się wyłączyć, gdy średnie napięcie z 10 minut przekroczy 253 V, i w 0,2 s przy 264,5 V. Właściciel nie może sam zmienić trybu, ale instalator może sprawdzić w nastawach, czy włączony jest Q(U). Jak rośnie napięcie przy domu, wyjaśniamy w Akademii.
Jak Polska ćwiczy odbudowę
22 września 2026 r. PSE i czeski operator ČEPS sprawdziły odbudowę polskiej sieci „z góry”: wydzielony ciąg linii z jedną elektrownią systemową uruchomiono przy wsparciu ČEPS i zsynchronizowano z europejską siecią. Według PSE test się udał, a pomiary trafią do umów o wzajemnej pomocy. W Hiszpanii odbudowa sieci przesyłowej trwała ok. 16 godzin, w Portugalii ok. 12. ENTSO-E zaleca realistyczne testy odbudowy, najlepiej co 3 lata, także z udziałem magazynów bateryjnych. Zdolność elektrowni do rozruchu bez zasilania z zewnątrz unijny kodeks sieci każe sprawdzać co najmniej co 3 lata już dziś.
Źródła: ENTSO-E, raport końcowy o blackoucie z 28 kwietnia 2025 r. · PSE, próba odbudowy systemu z ČEPS · Tauron Dystrybucja, wymagania dla mikroinstalacji
